Jelle Boonstra en Benno Roozen – De geschiedenis van de jingle
De oorsprong van de radiojingle ligt in Amerika. In de jaren twintig van de vorige eeuw ontstonden de eerste commerciële radiostations. Die stations zonden vooral muziek uit, live gespeeld door een orkest. Tussen de bedrijven door werden ook de radiocommercials live gezongen door een koortje achter een microfoon, netjes op teken van de regisseur. Wasmiddelen en shampoos werden op die manier populair. Een van de eerste gezongen commercials ter wereld was voor Pepsi Cola.
Commercial Pepsi Cola
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Na de Tweede Wereldoorlog kwam het reclamebedrijfje Eric & Siday in New York op het idee om ook de naam van het eigen radiostation te “adverteren”, door die naam op een pakkend melodietje in te zingen. Dus niet alleen de wasmiddelen, maar ook het radiostation zelf kreeg op die manier promotie. In Amerika bestaan de namen van radiostations uit zogenoemde call-letters. Alle radiostations ten westen van de Mississippi hebben een naam die begint met een K, dus bijvoorbeeld KCBQ in San Diego, alle radiostations ten oosten van de Mississippi hebben een naam die begint met een W, dus bijvoorbeeld WABC in New York. Een gezongen stationsnaam dus, op een pakkend melodietje.
Jingle WHDH Boston
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Het idee werd snel overgenomen door de legendarische radiovernieuwer Gordon McLendon. Bij zijn radiostation KLIF in Dallas gaf hij een bandje aan saxofonist Bill Meeks in het KLIF-orkestje met de vraag of Bill ook zoiets kon maken. De eerste jingles voor KLIF werden gemaakt in de wc, omdat de galm van de tegeltjes daar zo mooi was. Tegenwoordig duurt een jingle enkele seconden, in het begin mochten ze vaak een minuut lang duren. Volgens de overlevering was dit de eerste echte professionele radiojingle die in Dallas werd gemaakt (en waarin werd afgegeven op de concurrenten – de televisie en de bioscoop):
No worn out old time movies
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Jingles werden snel een doorslaand succes in Amerika. Het radiostation dat ze in de programmering opnam, zag het aantal luisteraars snel stijgen. En dus kwamen er overal jingles voor. Voor nieuws, voor de discjockeys, de programma’s, maar ook voor wam weer, koud weer, en voor de kerkgang, alles kende zijn eigen jingle.
Kerkgang en koud weer
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Dat die jingles buitengewoon lang waren, was handig. Veel stations hadden in die tijd nog live programma’s en terwijl de jingle op de radio was kon je op het podium de artiesten laten wisselen. Dus hoe langer hoe beter. In de jaren ’50 kwam de TV opzetten. Radio raakte daardoor de populaire showprogramma’s en quizzes kwijt aan de TV. Maar het medium radio bleef overeind met een nieuwe muziekrage: de Rock ‘n’ Roll. Die gaf radio een nieuwe toekomst en een nieuw publiek: de jeugd.
De snelheid in programma’s werd verhoogd door een technische vinding, de jinglemachine van het merk Spotmaster. Een soort MP-speler. Echter de muziek stond niet op een schijfje maar op een bandje in een enorm grote cassette, zo groot als 2 MP3-spelers! Dankzij fluittoontjes op de band (die onhoorbaar waren voor mensen) kon je de reclames en jingles op de cassettes automatisch laten stoppen. Als je de cassette dan weer startte, begon de jingle meteen. Hij stond meteen klaar om op de radio te draaien. Elke jingle stond op een aparte cassette. Dankzij die nieuwe vinding kregen de radioshows een tempo waarvan je buiten adem raakte:
Ross Knight Show op KLIF
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Die jinglemachine zorgde tevens voor een gloednieuwe markt voor radiojingles. Bill Meeks van KLIF was in 1951 voor zichzelf begonnen en richtte PAMS op: Production Advertising Merchandising Services. De eerste jaren werden bijna uitsluitend commercials gemaakt, pas later werden er meer en meer jingles geproduceerd. Er werd een behoorlijke studio gebouwd en voor het eerst werden ook demo-bandjes voor de stations gemaakt om de jingles aan te prijzen. Een vroeg voorbeeld van zo’n PAMS-demo:
PAMS demo the signature series
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Muziek op de radio kwam tot in de jaren veertig van live-orkesten. In later jaren werd muziek gedraaid van een grammofoonplaat, de voorloper van de CD. Maar omdat in de jaren veertig de radio-orkesten werden opgeheven werden muzikanten overbodig. Velen gingen iets doen in de jingle-business. De concurrentie onder jinglemakers werd daardoor moordend.
Bill Meeks van PAMS kreeg een slim idee: hij vond de syndication uit. Ofwel: je componeert instrumentale muziekjes, die zó zijn gemaakt dat je er elke naam of logo op in kunt zingen. Omdat je de muziekjes op die manier ontelbare malen kunt gebruiken kun je naar verhouding veel meer tijd en geld steken in het opnemen van de instrumentals dan je concurrenten.
Jingles worden vaak gemaakt in complete pakketten. Algemene jingles, jingles voor weer, verkeer, nieuws, spelletjes en promotie. En elk pakket kon dus aan meerdere radiostations worden verkocht omdat het opnieuw kon worden ingezongen. Luister naar een voorbeeld uit de legendarische series 18 ‘Sonosational’, gemaakt in 1961 door PAMS. Het pakket werd beroemd in Europa omdat het populaire Radio London de set eind 1964 kocht. Er werd enorm veel werk gestoken in het opnemen van de basis-tracks.
Sessie PAMS series
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Als het instrumentale bedje eenmaal klaar was, kon je op de lege plekken in de jingle elke stationsnaam inzingen. Luister maar naar de instrumentale basisjingle, daarna diverse voorbeelden van hoe er verschillende stationsnaam in precies hetzelfde bedje passen.
Cut series 18 voor diversen
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Jingles werden gemaakt in alle stijlen. Pop, rock, jazz, country, gospel, Top 40, etc. En er was bijna geen radiostation meer dat geen jingles gebruikte. Die jingles werden, zoals gezegd, gemaakt in complete pakketten. Die kwamen terecht op demo’s, die naar radiostations overal de hele wereld werden opgestuurd. Vooral in Europa waren die bandjes met nieuwe jingles van PAMS populair, want je kon er leuke stukjes uit pikken. Je zette gewoon de schaar in de band, knipte de naam van het oorspronkelijke radiostation eruit en je monteerde je eigen naam in de band. Op die manier kreeg je makkelijk, en vooral gratis jingles!
Jatwerk
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
PAMS werd een echte jinglefabriek, waar koortjes in drie studio’s tegelijk jingles stonden in te zingen. En er kwamen meer bedrijven die jingles maakten. Inmiddels was de jingle ook overgewaaid naar Europa. Bijvoorbeeld omdat Radio Nord in Scandinavië draaide op geld uit Amerika, en dus ook gebruik maakte van Amerikaanse jingles. Dat was in de jaren zestig. In die periode ontstonden in veel West Europese landen allerlei radiostations die popmuziek uitzonden vanaf schepen op zee. De commerciële muziek-uitzendingen waren namelijk illegaal, maar niemand kon er iets tegen doen als er vanaf een boot op zee werd uitgezonden. De illegale piraten werden snel populair: Radio Caroline, Radio London, Radio Noordzee, en Radio Veronica. Dit laatste station werd opgericht in december 1959, in een achterzaaltje van Hotel Krasnapolsky in Amsterdam. Bij Radio Veronica was in de eerste jaren nog geen sprake van gezongen jingles. De zogenoemde ‘station-calls’ waren buitengewoon simpel. De discjockeys vertelden aan het begin van hun programma meestal met keurige articulatie naar welk station je luisterde:
Veronica omroepers
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Eind 1964 werden bij Veronica de eerste gezongen jingles gemaakt. Diskjockey Joost den Draaijer was naar Amerika geweest en kwam terug met allerlei goed afgekeken radio-ideetjes: de Top 40, horizontale programmering, bedrukte T-shirts, radiospelletjes, EN jingles. Want elk station had ze daar. Bovendien had Radio London in Engeland met z’n PAMS-jingles wel bewezen dat je dankzij zo’n vormgeving snel populair werd. Joost vroeg z’n oud-klasgenoot van de lagere school Frans Mijts om jingles te maken. Mijts had een orkest bij de NCRV en kreeg van Joost ter voorbeeld wat bandjes met airchecks uit New York. Het inspireerde hem tot het eerste Veronica jinglepakket. Ze werden opgenomen in de Phonogram studio in Haarlem. Onder de zangers zat een bekende naam: John de Mol, opa van acteur Johnny de Mol en vader van de Talpa-baas John de Mol.
Radio Veronica 1-9-2
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Veronica riep dat ze de jingle had uitgevonden, maar had ze dus in werkelijkheid goed afgekeken in Amerika. De eerste Veronica-jingles waren een groot succes. De keurige Hilversumse omroepen konden niet achterblijven, en gingen ook jingles gebruiken. Maar er was geen geld om een jinglebedrijf in te huren. Dus werden de eerste jingles zelf gemaakt door de presentatoren of de technici. In 1965 begon Hilversum 3 als tegenhanger van het ongelooflijk populaire Radio Veronica want de regering wilde niet dat de jongeren naar een commercieel en illegaal radiostation luisterde. Ook Hilversum 3 kreeg zijn eigen jingles, vaak gemaakt op basis van gewone grammofoonplaten.
Hilversum 3
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Maar de keurige NOS, nu bekend van het NOS Journaal, Met het oog op morgen, en het NOS Radionieuws, maakte in die beginperiode van Hilversum 3 ook dankbaar gebruik van de Amerikaanse demobandjes. En zo werd WNOX (“dubbeljoe en ooo eks”) verknipt tot N.O.S. door simpelweg de K uit de EKS te knippen.
WNOX NOS
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Dan is het halverwege de jaren zeventig. De grote piratenzenders werden opgedoekt: Radio Veronica, Radio Noordzee, Radio Mi Amigo, Radio Caroline en anderen moesten dankzij een nieuwe wet stoppen met het uitzenden vanaf schepen op de Noordzee.
Er waren in Nederland inmiddels enkele bedrijven die jingles maakten. Marian de Garriga, die al jingles had gemaakt voor Radio Veronica, de VARA en andere omroepen. En Top Format, dat werd opgericht door een oud-reclameverkoper van Radio Noordzee. Top Format haalde al snel enkele grote klanten binnen.
Top Format’s eerste klanten
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
De radio in Nederland kwam in een stroomversnelling toen het in 1988 wettelijk mogelijk werd een commercieel radiostation te beginnen. Het was het begin van Sky Radio, Radio 10 gold, maar ook van stations die alweer zijn verdwenen. En de publieke zenders werden in die periode ook steeds sterker, ze werken met strakkere formats en met meer jingles. Hilversum 1, Hilversum 2, Hilversum 3, en Hilversum 4 verdwenen en maakten plaats van Radio 1 tot en met Radio 4. De nieuwe radiostations en radiozenders betekenden klandizie voor de gegroeide groep jinglebedrijven in Nederland.
Nieuwkomers
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Begin jaren negentig wordt de radiowereld langzaam maar zeker digitaal. Niet alleen in de radiostudio’s, maar ook in de opnamestudio’s van de jinglebedrijven worden de 24 sporen band-recorders vervangen door digitale recorders en later door digitale meersporen-computers. Stonden vroeger de jingles bij de radiostations nog op bandjes, later kwamen ze uit de MD-spelers, en inmiddels uit de computer, waar ook alle muziek uit wordt gedraaid. De computer, bijvoorbeeld het programma Dalet, veranderde de manier van produceren en het gebruik van jingles. En nog meer dan vroeger werd de sound van de popmuziek verwerkt in de sound van de jingles.
Digitale tijdperk
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Steeds vaker werd de klank van populaire liedjes gebruikt in de klank van een radiostation. Vaak letterlijk. Bijvoorbeeld door het gebruik van zogenoemde introducks. Jingles ingezongen in het intro van een hit. Een even makkelijk als slimme methode van stationspromotie. Want als je de plaat dan op een andere zender hoort, zing je als het ware automatisch de introduck van het eerste radiostation mee.
Introducks
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
In vroeger jaren deed een radiostation jarenlang met dezelfde jingles. Tegenwoordig zijn er stations die zo’n beetje elk jaar nieuwe jingles laten maken. De omloopsnelheid van de jingle is groter geworden. Het past een beetje bij de tijd van nu. Want ook de omloopsnelheid van artiesten, hits, radiostations en hypes is mega-kort. De tijd dat jingles een hele minuut mochten duren ligt definitief achter ons. Of toch niet?
De zomer van radio 2
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
Tags: Benno Roozen, Geschiedenis, Jelle Boonstra, Jingle, Jinglegenootschap, Jingles, Jingleweb
Categories:
Waar was u toen..
jan
In de categorie jatwerk: wat is de herkomst van de jingle “1 in Nederland?” Ze zeggen iets als Goldrush thematic stagings, maar nazoeken levert niets op. Wie weet meer?